۲۰ امتحان نهایی / نمونه سؤال · یازدهم
۱۰ سؤال شاهد‌محور زمین‌شناسی

نمونه سؤال زمین‌شناسی یازدهم؛
از نشانهٔ سنگ و لایه به فرایند برس

این آزمونک در همین سایت تألیف شده و برگهٔ رسمی نیست. در هر سؤال ابتدا شاهد مشاهده‌شده را بنویس، فرایند سازنده را مشخص کن و نتیجه را تا همان مقیاس مکانی و زمانی محدود نگه دار.

۱۰
آزمونک تألیفی و غیررسمی

مقطع‌ها و موقعیت‌های این صفحه فرضی‌اند. نام‌ها و دامنهٔ مباحث را با شکل‌ها و متن کتاب درسی پایهٔ خودت تطبیق بده.

۱. اصل روی‌هم‌گذاری

سؤال: در توالی رسوبیِ دست‌نخورده، لایهٔ الف زیر لایهٔ ب قرار دارد. سن نسبی آن‌ها را مقایسه کن.

پاسخ پیشنهادی

بر پایهٔ اصل روی‌هم‌گذاری، لایهٔ زیرین الف قدیمی‌تر از لایهٔ بالایی ب است؛ نتیجه به شرط وارونه‌نشدن یا برهم‌نخوردن توالی بیان می‌شود.

۲. قطع‌کنندگی

سؤال: یک رگهٔ آذرین سه لایهٔ رسوبی را قطع کرده است. رگه نسبت به لایه‌ها چه سنی دارد؟

پاسخ پیشنهادی

رگه جوان‌تر از لایه‌هایی است که آن‌ها را قطع کرده، زیرا پس از تشکیل آن لایه‌ها توانسته از میانشان عبور کند.

۳. شناسایی کانی

سؤال: چرا رنگ به‌تنهایی برای شناسایی قطعی بسیاری از کانی‌ها کافی نیست؟ دو ویژگی مکمل نام ببر.

پاسخ پیشنهادی

ناخالصی و هوازدگی می‌توانند رنگ ظاهری را تغییر دهند. سختی، جلا، رنگ خاکه، رخ یا چگالی از ویژگی‌های مکمل‌اند؛ ذکر دو مورد کافی است.

۴. سنگ آذرین

سؤال: سنگ آذرینی بلورهای درشت و قابل مشاهده دارد. دربارهٔ محل یا سرعت سردشدن چه استنباطی می‌توان کرد؟

پاسخ پیشنهادی

بلورهای درشت با سردشدن آهسته‌تر سازگارند؛ این وضعیت معمولاً در عمق رخ می‌دهد و زمان بیشتری برای رشد بلورها فراهم می‌کند.

۵. سنگ رسوبی

سؤال: در یک لایه، قطعات گرد‌شده و جورشدگی نسبتاً خوب دیده می‌شود. این دو شاهد دربارهٔ جابه‌جایی چه می‌گویند؟

پاسخ پیشنهادی

گردشدگی با سایش در مسیر حمل و جورشدگی با تفکیک دانه‌ها توسط عامل حمل سازگار است؛ اما تعیین قطعی فاصله یا محیط دقیق به شواهد بیشتری نیاز دارد.

۶. دگرگونی

سؤال: چرا افزایش فشار جهت‌دار می‌تواند در یک سنگ دگرگونی آرایش ورقه‌ای ایجاد کند؟

پاسخ پیشنهادی

کانی‌های صفحه‌ای در پاسخ به فشار جهت‌دار می‌توانند بازآرایی شوند و در راستایی ترجیحی قرار گیرند؛ این آرایش بافت ورقه‌ای را پدید می‌آورد.

۷. آب زیرزمینی

سؤال: لایه‌ای تخلخل زیاد ولی ارتباط اندک میان حفره‌ها دارد. آیا عبور آب الزاماً زیاد است؟

پاسخ پیشنهادی

خیر؛ تخلخل مقدار فضای خالی را نشان می‌دهد، اما عبور آب به نفوذپذیری و پیوستگی حفره‌ها نیز وابسته است. حفره‌های جدا می‌توانند آب نگه دارند ولی جریان کمی بسازند.

۸. زمین‌ساخت ورقه‌ای

سؤال: در مرزی، دو ورقه از هم دور می‌شوند و مادهٔ مذاب بالا می‌آید. نوع کلی مرز و پیامد آن چیست؟

پاسخ پیشنهادی

مرز واگراست و بالا‌آمدن ماده می‌تواند پوستهٔ تازه بسازد. پاسخ باید حرکت دورشونده را با تشکیل مادهٔ جدید پیوند دهد.

۹. زمین‌لرزه

سؤال: چرا فاصلهٔ زمانی رسیدن موج‌های P و S در ایستگاه‌های دورتر می‌تواند بیشتر باشد؟

پاسخ پیشنهادی

دو موج سرعت یکسانی ندارند. با افزایش مسیر، تفاوت زمان پیمودن آن‌ها انباشته می‌شود و فاصلهٔ زمانی رسیدن بیشتر می‌گردد.

۱۰. ارزیابی مخاطره

سؤال: دو شهر شدت لرزه‌ای بالقوهٔ مشابه دارند، اما یکی ساختمان‌های مقاوم‌تر و آمادگی بیشتری دارد. چرا خسارت احتمالی برابر نیست؟

پاسخ پیشنهادی

خسارت از خود مخاطره، میزان قرارگیری و آسیب‌پذیری اثر می‌گیرد. مقاومت سازه و آمادگی، آسیب‌پذیری شهر دوم را کاهش می‌دهند؛ پس مخاطرهٔ طبیعی مشابه الزاماً پیامد مشابه ندارد.

چطور خودتصحیح کنی؟

هر پاسخ را به «شاهد، اصل یا فرایند، نتیجه و شرط نتیجه» تقسیم کن. تمرین بیشتر در نمونه سؤال تألیفی زمین‌شناسی و راهنمای سن نسبی قرار دارد.