همهٔ جملهها و سؤالها برای تمرین ساخته شدهاند. سطح و اصطلاحات را با کتاب درسی و آموزش کلاس خودت تطبیق بده.
۱. معنی واژه در بافت
سؤال: در جملهٔ «پژوهشگر با تأمل به نشانهها نگریست»، «تأمل» چه معنایی دارد و کدام واژهٔ جمله به این معنی کمک میکند؟
پاسخ پیشنهادی
تأمل یعنی اندیشیدن و با دقت درنگکردن. ترکیب آن با «نگریست» نشان میدهد منظور فقط مکث زمانی نیست، بلکه نگاه همراه با اندیشه است.
۲. املای واژه
سؤال: جمله را درستنویسی کن: «مسئول کتابخانه از دانشآموزان خواست منبعهای معتبر را با دقّت برسی کنند.»
پاسخ پیشنهادی
«برسی» در این معنا باید «بررسی» نوشته شود. صورت درست: «... منبعهای معتبر را با دقت بررسی کنند.»
۳. نقش دستوری
سؤال: در جملهٔ «دانشآموز دقیق پاسخ دشوار را آرام نوشت»، نقش «دانشآموز»، «پاسخ دشوار» و «آرام» را تعیین کن.
پاسخ پیشنهادی
«دانشآموز دقیق» گروه نهادی است؛ «پاسخ دشوار» مفعول و «آرام» قید حالت است. درون گروهها، «دقیق» و «دشوار» صفتاند.
۴. ظرفیت فعل
سؤال: در جملهٔ «او به نتیجه اندیشید»، فعل را از نظر نیاز به جزء پس از خود تحلیل کن و نقش «به نتیجه» را بنویس.
پاسخ پیشنهادی
فعل «اندیشید» در این کاربرد رابطهٔ خود را با گروه حرف اضافهدار کامل میکند؛ «به نتیجه» متمم فعل است.
۵. گروه اسمی چندلایه
سؤال: در گروه «کتابِ دوستِ قدیمیِ من»، هستهٔ اصلی و وابستگی «قدیمی» را مشخص کن.
پاسخ پیشنهادی
هستهٔ اصلی «کتاب» است. «دوست» مضافالیه کتاب و «قدیمی» صفتِ «دوست» است؛ پس صفت مستقیماً به هستهٔ اصلی وابسته نیست.
۶. حذف به قرینه
سؤال: در «من گزارش را خواندم و مریم یادداشتها را»، چه فعلی حذف شده و قرینهٔ آن چیست؟
پاسخ پیشنهادی
فعل «خواند» در بخش دوم حذف شده و فعل «خواندم» در بخش نخست قرینهٔ لفظی و راهنمای بازیابی آن است؛ شخص فعل مطابق نهاد دوم تغییر میکند.
۷. آرایهٔ تشبیه
سؤال: در جملهٔ ادبی «اندیشهاش چراغی در راه تاریک بود»، مشبه و مشبهبه را پیدا و وجه شباهت را توضیح بده.
پاسخ پیشنهادی
«اندیشه» مشبه و «چراغ» مشبهبه است. روشنگری و راهنمایی میتواند وجه شباهت باشد؛ پاسخ باید با بافت جمله سازگار نوشته شود.
۸. کنایه و معنی
سؤال: عبارت «دست از تلاش نکشید» چه معنی کنایی دارد و چرا معنی ظاهری کافی نیست؟
پاسخ پیشنهادی
یعنی تلاش را رها نکرد و ادامه داد. «دست کشیدن» در این ترکیب به ترککردن اشاره دارد، نه حرکت فیزیکی دست.
۹. جملهٔ پایه و پیرو
سؤال: در «وقتی زنگ پایان خورد، دانشآموزان برگهها را تحویل دادند»، جملهٔ پایه و پیرو را مشخص کن.
پاسخ پیشنهادی
«دانشآموزان برگهها را تحویل دادند» پایه است و «وقتی زنگ پایان خورد» جملهٔ پیروِ وابسته به زمان رخداد پایه است.
۱۰. قرابت و پیام
سؤال: پیام مشترک «راه دشوار با قدمهای پیوسته کوتاه میشود» و «جویبار از ماندن نمیرسد، از رفتن به دریا میرسد» چیست؟
پاسخ پیشنهادی
هر دو بر استمرار کوشش و حرکت تدریجی برای رسیدن به هدف تأکید دارند. پاسخ کامل باید واژه یا تصویر پشتیبان را از هر عبارت ذکر کند.
چطور خودتصحیح کنی؟
برای هر پاسخ یک امتیاز به تشخیص، یک امتیاز به شاهد و یک امتیاز به توضیح بده. خطاها را به معنی، املا، دستور، آرایه و قرابت دستهبندی کن. برای تمرین بیشتر به نمونه سؤال تألیفی فارسی و برای روش نوشتن به پاسخ تشریحی برو.