۲۰ امتحان نهایی / نمونه سؤال · دوازدهم
۱۰ سؤال، شاهد و زنجیره

نمونه سؤال زیست دوازدهم؛
هر پاسخ را از ساختار تا پیامد کامل کن

این آزمونک در همین سایت و برای تمرین تألیف شده است و برگهٔ رسمی نیست. نخست بدون پاسخ‌نامه حل کن؛ سپس برای هر پاسخ بررسی کن آیا ساختار، فرایند، جهت تغییر و پیامد را با واژه‌های دقیق نوشته‌ای.

۱۰
آزمونک تألیفی و غیررسمی

همهٔ موقعیت‌ها و پرسش‌ها برای تمرین ساخته شده‌اند. نام مراحل و جزئیات را با کتاب درسی پایهٔ خودت تطبیق بده.

۱. DNA و RNA

سؤال: دو تفاوت ساختاری میان یک مولکول DNA دو‌رشته‌ای و RNA تک‌رشته‌ای بنویس و هر تفاوت را دقیق نام ببر.

پاسخ پیشنهادی

می‌توان به تفاوت نوع قند و یکی از بازهای آلی اشاره کرد؛ همچنین در مدل مطرح‌شده DNA دو رشته و RNA یک رشته دارد. پاسخ باید سطح مقایسه را برای هر دو مولکول یکسان نگه دارد.

۲. همانندسازی

سؤال: چرا برای ساخت رشتهٔ تازهٔ DNA وجود رشتهٔ الگو لازم است؟

پاسخ پیشنهادی

ترتیب نوکلئوتیدهای رشتهٔ الگو، با قاعدهٔ مکمل‌بودن، ترتیب نوکلئوتیدهای رشتهٔ تازه را تعیین می‌کند؛ بنابراین اطلاعات توالی در فرایند حفظ و منتقل می‌شود.

۳. رونویسی

سؤال: اگر بخشی از DNA رونویسی شود، چه چیزی تعیین می‌کند کدام نوکلئوتید RNA در برابر هر نوکلئوتید الگو قرار گیرد؟

پاسخ پیشنهادی

رابطهٔ مکمل‌بودن بازها و نوع نوکلئوتیدهای RNA تعیین‌کننده است. باید رشتهٔ الگو و جهت ساخت را مطابق دادهٔ سؤال مشخص نگه داشت.

۴. ترجمه

سؤال: نقش RNA پیک و RNA ناقل را در ترجمه به‌صورت مقایسه‌ای بنویس.

پاسخ پیشنهادی

RNA پیک توالی رمزها را به محل ترجمه می‌آورد؛ RNA ناقل با پادرمز مناسب، آمینواسید مربوط را در فرایند قرار می‌دهد. هر دو در تعیین ترتیب آمینواسیدها نقش‌های متفاوت دارند.

۵. جهش و محصول ژن

سؤال: توضیح بده چرا هر تغییر در توالی DNA الزاماً به تغییر پروتئین نهایی منجر نمی‌شود.

پاسخ پیشنهادی

اثر به محل تغییر، رونویسی‌شدن بخش، تغییر یا ثابت‌ماندن رمز و پیامد آن بر آمینواسید بستگی دارد. باید زنجیرهٔ DNA ← RNA ← پروتئین را مرحله‌ای بررسی کرد.

۶. میتوز و میوز

سؤال: یک تفاوت در کارکرد و یک تفاوت در پیامد فام‌تنی میتوز و میوز بنویس.

پاسخ پیشنهادی

میتوز در رشد یا جایگزینی یاخته‌ها و میوز در فرایند تولید یاخته‌های جنسی مطرح می‌شود. در چارچوب معمول کتاب، میوز مجموعهٔ فام‌تنی را کاهش می‌دهد، در حالی که میتوز آن را در زاده‌ها حفظ می‌کند.

۷. آمیزش ژنتیکی

سؤال: در آمیزش Aa×aa و با فرض غالبیت کامل، احتمال ژن‌نمود aa چقدر است؟

پاسخ پیشنهادی

والد Aa دو نوع گامت A و a و والد aa فقط گامت a می‌سازد. نصف ترکیب‌ها Aa و نصف aa هستند؛ پس احتمال aa برابر یک‌دوم است.

۸. تنفس یاخته‌ای

سؤال: چرا نبود امکان ادامهٔ انتقال الکترون می‌تواند بر مرحله‌های پیشین برداشت انرژی نیز اثر بگذارد؟

پاسخ پیشنهادی

ادامهٔ مسیر به فراهم‌شدن دوبارهٔ شکل لازم حامل‌های الکترون وابسته است. اختلال در بازسازی حامل، دسترسی مراحل پیشین به آن را کاهش می‌دهد و زنجیرهٔ فرایند مختل می‌شود.

۹. تنظیم بیان ژن

سؤال: دو یاخته با DNA مشابه چگونه می‌توانند پروتئین‌های متفاوتی بسازند؟

پاسخ پیشنهادی

ژن‌های یکسان در همهٔ یاخته‌ها الزاماً با شدت یا در زمان یکسان بیان نمی‌شوند. تفاوت در روشن و خاموش‌شدن یا تنظیم مراحل بیان، مجموعهٔ RNA و پروتئین متفاوت می‌سازد.

۱۰. انتخاب طبیعی

سؤال: در جمعیتی، یک ویژگی ارثی در محیط تازه احتمال بقا و تولیدمثل را افزایش می‌دهد. زنجیرهٔ تغییر فراوانی آن را توضیح بده.

پاسخ پیشنهادی

افراد دارای ویژگی به‌طور متوسط سهم بیشتری در نسل بعد پیدا می‌کنند؛ اگر ویژگی وراثت‌پذیر باشد، فراوانی دگره یا ویژگی مرتبط می‌تواند طی نسل‌ها افزایش یابد. فرد در طول زندگی برای نیاز محیطی دگرهٔ تازه تولید نمی‌کند.

چطور خودتصحیح کنی؟

برای هر پاسخ، واژهٔ علمی، رابطهٔ علت و معلول و محدودکننده‌هایی مانند «ممکن است» یا «الزاماً» را کنترل کن. از نمونه سؤال تألیفی زیست و قیدهای زیست برای دور بعد کمک بگیر.